علل عقب‌ماندگی ایران از نگاه سید جمال الدین اسدآبادی

 

نظریه‌پردازان اومانیست (انسان‌محوری در مقابل خدامحوری) علل عقب‌ماندگی ایران در دوره قاجار را قدرت روحانیت و جایگاه آنها در میان مردم می‌دانند.آنها اعتقاد دارند اگر روحانیت در اداره امور مملکت در دوره قاجار دخالت نمی‌کردند، ایران عقب مانده نمی‌شد. به دنبال مطرح شدن این نظریه از سوی یکی از دوستان سید جمال‌الدین اسدآبادی وی در نامه‌ای این مطلب را توضیح می‌دهد که در زیر آورده‌ایم:

حاج سید مستان داغستانی از مردم مراغه بود و از زمانی که سید جمال در مصر اقامت داشتند ایشان را می‌شناخت. سید مستان نامه ای به سید جمال‌الدین می‌نویسد و علل عقب‌ماندگی ایران را نفوذ روحانیت در ایران بیان می‌کند، سید جمال‌الدین عقیده خود را در این مورد به این مضمون شرح می‌دهد که  این مسئله دور از انصاف است که علمای ایران عامل عقب ماندگی کشور باشند زیرا در هر زمان که قدرت حاکمه بدون قید و بند باشد و ظلم و ستم به مردم فشار بیاورد علمای دین در کنار مردم از حقوق مردم دفاع کرده و می‌کنند و از ظلم و ستم دستگاه حاکمه بر مردم جلوگیری می‌کنند.

در مورد طرح مسئله احداث راه‌آهن در ایران روحانیون اصلاً مخالف نیستند بلکه دسایس خارجی و فساد و تحریک درباریان و رجال سیاسی مانع از ساختن راه‌آهن در ایران می‌شود.

او همچنین بیان می‌دارد که در مورد تاسیس مدارس و دروس مدرن هیچ یک از روحانیون با علم صحیح که با شرع مقدس مغایرت نداشته باشد، مخالفت نکردند. آیا روحانیت در مورد ایجاد عدالت در میان مردم و تاسیس محاکم دادگستری و مجلس شورا و عدالتی را که موافق احتیاجات عصر حاضر است در مقابل آن ستیز کرده و مخالفت نمودند؟

آیا روحانیت در مقابل تاسیس مریضخانه جدید و آسایشگاه و پرورشگاه مخالفت نمودند.

آیا روحانیت با ساختن ارتش منظم و قوی با تجهیزات مدرن مخالفت نمودند، در صورتی که در زمان فتحعلی شاه و وزارت قائم مقام فراهانی فتوای موافقت علما با تبدیل قشون قدیم به نظام جدید را اعلام شده بود و در زمان ناصرالدین شاه هنگامی که معلم از خارج به ایران آمد روحانیت هیچ‌گونه مخالفتی نکردند.

البته سید جمال الدین اذعان می‌دارد که تعداد انگشت شماری از علما در پی منفعت‌طلبی و ثروت‌اندوزی بودند و قطعا این تعداد قاطبه روحانیون را در بر نمی‌گیرد.

 

نامه ها و اسناد سیاسی- تاریخی سید جمال‌الدین حسینی (اسد آبادی) تهران، کلبه شروق، 1379، ص96-95.

 

سمانه رحمانی